Kỹ năng học tập và phát triển tư duy: 5 điều phụ huynh nên biết

5 kỹ năng học tập và phát triển tư duy cho học sinh
5 kỹ năng học tập và phát triển tư duy cho học sinh

Kỹ năng học tập và phát triển tư duy là nền tảng để học sinh tự học hiệu quả. Có nền tảng này, con không cần lúc nào cũng dựa vào lớp học thêm hay phải nhắc nhở mỗi tối. Trong nhiều năm đồng hành cùng phụ huynh và học sinh, chúng tôi nhận ra một điều khá thú vị. Những bạn học tốt nhất không hẳn là những bạn thông minh nhất. Các bạn ấy biết cách tự tổ chức việc học của mình. Trong bài này, đội ngũ chúng tôi muốn chia sẻ năm kỹ năng đã đúc kết được qua quá trình làm việc với hàng trăm gia đình. Phụ huynh và các em hoàn toàn có thể áp dụng ngay tại nhà, không cần chi phí lớn hay công cụ phức tạp.

Vì sao kỹ năng học tập và phát triển tư duy lại quan trọng đến vậy?

Vì sao kỹ năng học tập và phát triển tư duy lại quan trọng đến vậy?
Vì sao kỹ năng học tập và phát triển tư duy lại quan trọng đến vậy?

Nhiều phụ huynh tìm đến chúng tôi với cùng một câu hỏi: con học cả ngày mà điểm vẫn không nhích lên. Khi ngồi quan sát cách các em học, chúng tôi thường thấy một điểm chung. Các em dành rất nhiều thời gian cho việc học, nhưng thiếu phương pháp để biến thời gian đó thành kiến thức thật sự.

Chúng tôi từng làm việc với một em học sinh lớp 9, tạm gọi là Minh. Minh học từ bảy giờ tối đến mười một giờ khuya mỗi ngày. Thế nhưng kết quả kiểm tra vẫn ở mức trung bình. Sau khi trò chuyện, chúng tôi phát hiện Minh chỉ đọc đi đọc lại sách giáo khoa. Em không ghi chú, cũng không tự kiểm tra lại những gì đã học. Chỉ sau hai tháng điều chỉnh cách học, điểm của Minh tăng rõ rệt, trong khi thời gian học mỗi ngày giảm còn một nửa. Đó là sức mạnh của việc rèn đúng phương pháp, thay vì chỉ học thật nhiều giờ.

Nhìn rộng hơn, kỹ năng này không chỉ có ích trong thời đi học. Khi bước vào môi trường làm việc, khả năng tự học giúp các em thích nghi nhanh hơn với công việc mới. Tư duy phản biện cũng rất hữu ích trong thực tế. Các em sẽ không phải chờ được đào tạo lại từ đầu mỗi khi có thay đổi. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp hiện nay đánh giá cao ứng viên có nền tảng tư duy tốt, hơn là chỉ nhìn vào tấm bằng đẹp.

Kỹ năng thứ nhất: Biết lên kế hoạch và quản lý thời gian tự học

Kỹ năng thứ nhất: Biết lên kế hoạch và quản lý thời gian tự học
Kỹ năng thứ nhất: Biết lên kế hoạch và quản lý thời gian tự học

Một học sinh tự học tốt luôn biết mình cần học gì trước, gì sau. Các em không đợi đến sát ngày kiểm tra mới cuống cuồng ôn lại. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là thứ nhiều học sinh khá giỏi vẫn còn thiếu. Lập kế hoạch không phải là ngồi vẽ bảng đẹp, mà là biết ước lượng thời gian thực tế cho từng việc và giữ cho mình đi đúng hướng.

Khi tư vấn cho phụ huynh, chúng tôi thường gợi ý một cách chia buổi tự học khá dễ áp dụng. Một buổi học nên có ba phần chính. Phần đầu là ôn lại kiến thức cũ, thường chỉ cần mười đến mười lăm phút để nhớ lại bài hôm trước. Phần giữa là học kiến thức mới, đây là phần cần sự tập trung cao nhất nên nên đặt vào lúc đầu óc còn tỉnh táo. Phần cuối là luyện tập qua bài tập hoặc câu hỏi, để con biết mình đã hiểu đúng hay chưa.

Việc chia nhỏ như vậy giúp con không bị choáng khi nhìn vào một núi bài chưa làm. Phụ huynh cũng có thể ngồi cùng con lên lịch vào cuối tuần. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với việc áp đặt một thời khóa biểu cứng nhắc từ trên xuống. Khi trẻ được tham gia vào việc lên kế hoạch, các em có xu hướng làm theo nghiêm túc hơn, vì đó là điều mình đã góp ý, không phải mệnh lệnh.

Một lưu ý nhỏ: kế hoạch không cần hoàn hảo ngay từ đầu. Chúng tôi thường thấy phụ huynh lo lắng khi con không theo đúng lịch. Nhưng việc điều chỉnh linh hoạt theo từng tuần là chuyện bình thường. Tuần này con học nhiều môn tự nhiên hơn, tuần sau dồn sức cho môn xã hội vì sắp kiểm tra. Điều quan trọng là con biết nhìn lại và sửa kế hoạch, thay vì bỏ cuộc.

Kỹ năng thứ hai: Duy trì sự tập trung trong suốt buổi học

Kỹ năng thứ hai: Duy trì sự tập trung trong suốt buổi học
Kỹ năng thứ hai: Duy trì sự tập trung trong suốt buổi học

Đây có lẽ là điều phụ huynh phàn nàn với chúng tôi nhiều nhất. Con ngồi vào bàn nhưng cứ mười phút lại cầm điện thoại lên xem. Có em ngồi cả tiếng đồng hồ mà chỉ làm được đúng một bài. Vấn đề không hẳn nằm ở ý chí của trẻ. Phần lớn là các em chưa được hướng dẫn cách rèn khả năng tập trung cao độ khi học một cách bài bản.

Chúng tôi thường khuyên áp dụng nguyên tắc học theo từng khoảng thời gian ngắn. Ví dụ, hai mươi lăm phút tập trung hết mình, rồi nghỉ năm phút. Nhịp này giúp bộ não không bị quá tải. Nó cũng giữ được sự chú ý lâu hơn so với việc ngồi liền một mạch ba tiếng. Ngoài ra, góc học gọn gàng và việc cất điện thoại ra khỏi tầm mắt là chi tiết nhỏ nhưng tạo khác biệt rõ rệt. Có những gia đình chỉ cần đổi chỗ để điện thoại, con đã tập trung được lâu hơn hẳn.

Kỹ năng thứ ba: Ghi chú chủ động thay vì chép lại một cách máy móc

Kỹ năng thứ ba: Ghi chú chủ động thay vì chép lại một cách máy móc
Kỹ năng thứ ba: Ghi chú chủ động thay vì chép lại một cách máy móc

Nhiều em nhầm lẫn giữa chép bài và ghi chú. Chép nguyên văn sách hay lời giảng không giúp kiến thức đọng lại trong đầu được bao lâu. Ghi chú chủ động thì khác hẳn. Học sinh phải diễn đạt lại kiến thức bằng chính ngôn ngữ của mình. Các em có thể vẽ sơ đồ tư duy để nối các ý với nhau, hoặc tự đặt câu hỏi cho phần vừa học xong.

Chúng tôi từng hướng dẫn một nhóm học sinh cấp hai áp dụng sơ đồ nhánh cho môn Lịch sử. Chỉ sau vài tuần, các em không chỉ nhớ bài lâu hơn mà còn tự tin trình bày lại trước lớp mà không cần nhìn sách. Đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy ghi chú đúng cách quan trọng hơn nhiều so với việc ghi thật nhiều mà không hiểu gì.

Kỹ năng thứ tư: Kết hợp tư duy logic và tư duy phản biện

Nếu chỉ dừng ở việc ghi nhớ, học sinh sẽ lúng túng khi đề yêu cầu vận dụng hoặc phân tích. Đây là lúc khả năng tư duy logic phát huy tác dụng. Nó giúp các em nối những dữ kiện rời rạc thành một chuỗi lập luận chặt chẽ, đi từ giả thiết đến kết luận mà không nhảy cóc.

Song song đó, việc rèn tư duy phản biện cũng quan trọng không kém, đặc biệt với môn xã hội hoặc khi viết luận. Một học sinh biết phản biện sẽ không chấp nhận một đáp án chỉ vì nó nằm trong sách. Các em sẽ hỏi vì sao, thử tìm góc nhìn khác, rồi mới đưa ra kết luận của riêng mình. Những em được rèn cả hai loại tư duy này thường học đều các môn, không còn tình trạng giỏi lệch về một môn nào.

Để rèn tại nhà, phụ huynh có thể bắt đầu bằng những câu hỏi mở trong bữa cơm tối. Thay vì hỏi hôm nay con học gì, hãy hỏi con nghĩ sao về một sự kiện đang được nhắc tới, hoặc vì sao con chọn cách giải này mà không phải cách khác. Những cuộc trò chuyện nhỏ như vậy, lặp lại đều đặn, lại là cách xây tư duy hiệu quả nhất, và không cần giáo trình phức tạp nào.

Kỹ năng thứ năm: Tự đánh giá và linh hoạt điều chỉnh cách học

Không có phương pháp học nào phù hợp với mọi học sinh. Điều chúng tôi luôn nhấn mạnh với phụ huynh là hãy để con thử nhiều cách khác nhau, rồi để con tự nhận ra cách nào hợp mình nhất. Có em học tốt hơn khi nghe giảng lại bằng âm thanh, trong khi em khác cần nhìn hình ảnh hoặc sơ đồ mới nhớ lâu.

Sau mỗi bài kiểm tra, chúng tôi thường khuyến khích các em dành mười phút tự hỏi ba câu: phần nào mình làm tốt, phần nào còn sai, và lần ôn sau nên đổi điều gì. Thói quen tự đánh giá này, nếu duy trì đều qua nhiều năm, sẽ tạo ra học sinh biết tự chủ trong việc học. Lúc đó, các em không cần ai nhắc nữa.

Vai trò của phụ huynh trong việc đồng hành cùng con

Xây dựng kỹ năng học tập và phát triển tư duy không phải việc riêng của nhà trường hay trung tâm. Phụ huynh là người quan sát con nhiều nhất, và cũng là người dễ nhận ra sớm nhất khi cách học của con có vấn đề. Chúng tôi luôn khuyên phụ huynh đóng vai trò đồng hành thay vì giám sát.

Thay vì hỏi con làm bài chưa, hãy hỏi con thấy phần nào khó và có cần giúp gì không. Cách hỏi tưởng nhỏ nhưng tạo khoảng cách lớn. Một bên là đứa trẻ học vì bị ép, một bên là đứa trẻ học vì muốn hiểu vấn đề. Với những gia đình bận rộn, phối hợp cùng gia sư hoặc trung tâm có kinh nghiệm cũng là lựa chọn hợp lý, giúp việc đồng hành với con đều đặn hơn. Bạn có thể tham khảo thêm cách rèn tư duy phát triển để có thêm ý tưởng áp dụng.

Một điều khác cần tránh là so sánh con với bạn bè hay anh chị trong nhà. Mỗi đứa trẻ có tốc độ tiếp thu khác nhau. Bị so sánh liên tục dễ khiến các em mất động lực. Thay vào đó, hãy so con với chính con của tháng trước, xem con đã tiến bộ ở điểm nào để khích lệ đúng lúc.

Năm kỹ năng trên không phải công thức thần kỳ giúp học sinh giỏi lên chỉ sau một đêm. Chúng cần thời gian để thành thói quen, cùng sự kiên nhẫn từ cả phụ huynh lẫn chính các em. Nhưng theo những gì chúng tôi quan sát qua nhiều năm đồng hành, các kỹ năng này dần trở thành phản xạ tự nhiên. Khi đó, việc học nhẹ nhàng hơn hẳn, và các em cũng tự tin hơn rất nhiều khi bước vào những kỳ thi quan trọng phía trước.