Khi bắt đầu so sánh mô hình giáo dục Montessori và giáo dục truyền thống cho con ở độ tuổi tiểu học, phần lớn phụ huynh đều rơi vào trạng thái lưỡng lự. Tuần trước, chị Lan ngồi đối diện chúng tôi với hai tờ brochure trong tay và hỏi thẳng: rốt cuộc nên cho con vào lớp một theo kiểu nào? Gần như buổi tư vấn nào của đội ngũ bên mình cũng có một câu hỏi tương tự như vậy.
Có người nghe bạn bè kể Montessori giúp trẻ tự tin hơn. Cũng có người tin rằng trường truyền thống mới rèn được nếp học nghiêm túc. Cả hai quan điểm đều có phần đúng, nhưng đúng trong những hoàn cảnh khác nhau. Bài viết này sẽ đi qua từng khía cạnh để bạn hình dung rõ hơn trước khi quyết định.
Vì sao phụ huynh hay phân vân khi chọn trường tiểu học?
Giai đoạn tiểu học là lúc thói quen học tập bắt đầu hình thành. Những thói quen ấy có thể theo trẻ rất lâu. Chọn sai môi trường ở thời điểm này không khiến con hỏng việc, nhưng có thể khiến con mất nhiều thời gian thích nghi về sau.
Hai mô hình xuất phát từ hai cách nhìn khác nhau về việc học. Montessori tin rằng trẻ tiếp thu tốt nhất khi được tự chọn hoạt động và làm việc theo nhịp của mình. Truyền thống thì đặt trọng tâm vào một khung chương trình rõ ràng, có giáo viên dẫn dắt từng bước. Cả hai đều có lý, chỉ là mỗi bên phù hợp với một kiểu trẻ khác nhau.
Điều chúng tôi hay gặp là nhiều bài so sánh trên mạng chỉ liệt kê ưu nhược điểm chung chung. Câu kiểu “Montessori giúp trẻ sáng tạo hơn” nghe thì dễ chịu, nhưng sáng tạo ở khía cạnh nào, trong tình huống nào thì ít ai nói rõ. Đọc xong, phụ huynh vẫn không biết nên bắt đầu từ đâu.
Có một gia đình từng kể với chúng tôi rằng họ đã đổi trường cho con hai lần trong ba năm tiểu học. Mỗi lần chuyển, con mất gần một học kỳ để làm quen lại với lớp mới, với bạn mới và với cách làm việc mới. Cái giá phải trả không chỉ là học phí, mà còn là sự ổn định tâm lý của trẻ.
Mô hình Montessori vận hành ra sao?
Phương pháp này do bác sĩ Maria Montessori xây dựng từ đầu thế kỷ 20, dựa trên nhiều năm quan sát cách trẻ tự nhiên tiếp thu kiến thức. Nói gọn lại, đây là lớp học nơi trẻ được chọn hoạt động và học theo nhịp riêng.
Trong một lớp Montessori chuẩn, bạn sẽ không thấy những dãy bàn ghế quay hướng lên bảng. Thay vào đó là các góc học liệu riêng biệt. Góc toán có hạt cườm để đếm và ghép số. Góc ngôn ngữ có chữ cái nhám để trẻ sờ và ghi nhớ mặt chữ. Góc sinh hoạt có bình rót nước, bộ cài nút áo, bộ cài khuy giày. Trẻ tự chọn góc mình thích, và khi dùng xong phải tự cất học liệu về đúng chỗ.
Giáo viên trong mô hình này đóng vai người quan sát nhiều hơn là người giảng bài. Họ theo dõi con đang hứng thú với điều gì, gặp khó ở đâu, rồi mới can thiệp đúng lúc. Mỗi ngày, trẻ phải đưa ra những quyết định nhỏ, từ việc chọn hoạt động đến việc tự sửa khi làm sai.
Đội ngũ chúng tôi từng đồng hành cùng một gia đình cho con học Montessori từ lớp một. Bé khá rụt rè trong những tuần đầu, thường đứng nhìn bạn làm trước khi dám cầm học liệu. Sau một học kỳ, bé đã chủ động xin cô đổi sang một góc học khó hơn. Sự tự tin đó không đến từ điểm số, mà hình thành từ việc được tự quyết định việc của mình.
Nếu con nhà bạn thích tự tay làm hơn là ngồi nghe giảng, bạn cũng có thể tham khảo cách rèn kỹ năng sáng tạo qua dự án khoa học làm tại nhà. Hướng này khá gần với tinh thần Montessori, dù không cần đến một trường chuyên biệt.
Cần lưu ý, linh hoạt không đồng nghĩa với thả lỏng. Lớp Montessori vẫn có quy tắc, chỉ là mềm hơn. Trẻ học kỷ luật qua việc tự điều chỉnh hành vi, chứ không phải qua mệnh lệnh trực tiếp của người lớn. Với một số bé, cách này rất hiệu quả. Với bé khác, nó đòi hỏi thời gian dài hơn mới thấy kết quả.
Giáo dục truyền thống mang lại điều gì cho học sinh tiểu học?
Đây là mô hình quen thuộc với đa số phụ huynh Việt Nam, vì hầu hết chúng ta đều từng học qua kiểu lớp này. Bàn ghế hướng lên bảng, giáo viên giảng theo giáo trình, cả lớp học cùng nội dung với cùng tốc độ.
Ưu điểm dễ thấy nhất là tính rõ ràng. Chương trình được quy định theo từng khối lớp, có sách giáo khoa cụ thể. Thời khóa biểu cố định từng môn, từng tiết. Phụ huynh biết chính xác tuần này con học gì và sẽ được kiểm tra ra sao.
Theo dõi tiến độ vì thế cũng đơn giản hơn. Điểm số, bài kiểm tra và học bạ đều dựa trên một khung chung, nên việc so sánh giữa các giai đoạn trở nên dễ hơn. Đó là lý do nhiều gia đình chọn mô hình này khi muốn một lộ trình ổn định và dễ dự đoán.
Trẻ học trong môi trường truyền thống thường được rèn nếp kỷ luật khá sớm. Con biết ngồi đúng giờ, lắng nghe giảng, giơ tay phát biểu và nộp bài đúng hạn. Với bé chưa biết tự quản lý thời gian, khung cứng này lại là điểm tựa, vì con luôn biết việc tiếp theo cần làm.
Chúng tôi nhận thấy mô hình truyền thống làm tốt việc xây nền tảng học thuật nhờ luyện tập lặp lại có hệ thống. Những kỹ năng như đọc lướt để nắm ý chính thường được giáo viên hướng dẫn bài bản ngay trong giờ học, thay vì để trẻ tự mò mẫm.
Mặt trái cũng rõ ràng. Một số trẻ có cá tính mạnh, thích khám phá và muốn tự làm chủ việc học, thường tỏ ra gò bó khi phải đi theo khuôn chung. Chúng tôi từng gặp một bé rất giỏi toán nhưng lúc nào cũng phải chờ cả lớp làm xong mới được học tiếp. Dần dần, bé mất hứng thú với môn học, dù năng lực không hề thiếu.
Nên chọn Montessori hay truyền thống cho con?
Không có đáp án đúng cho mọi đứa trẻ, chỉ có đáp án phù hợp với con bạn. Nếu bé hiếu động, thích tự mày mò và khó ngồi yên lâu, Montessori thường hợp hơn. Nếu bé cần người lớn nhắc nhở đều đặn và thích được khen khi làm đúng hướng dẫn, môi trường truyền thống sẽ giúp con an tâm hơn.
Chúng tôi khuyên phụ huynh đừng chỉ nghe giới thiệu từ phía nhà trường. Hãy xin dự một buổi học thử và quan sát cách con phản ứng trong lớp thực tế. Nguyên tắc này cũng giống khi bạn chọn một trung tâm gia sư uy tín: đừng quyết định chỉ dựa vào quảng cáo, hãy tự kiểm chứng trước khi gắn bó lâu dài.
Hiểu đúng đặc điểm từng mô hình, rồi đặt chúng cạnh tính cách của con, phụ huynh sẽ tự nhận ra hướng đi phù hợp. Không cần ép buộc, cũng không cần chạy theo số đông. Con học tốt nhất khi ở đúng môi trường với mình, chứ không phải môi trường đang được khen nhiều nhất.